Όταν λέμε ότι ένας άνθρωπος έχει ελεύθερη σκέψη, ότι είναι ελεύθερος στοχαστής, προκύπτει το εύλογο ερώτημα: Η ελευθερία αυτή σε τι συνίσταται; Ο ελεύθερος άνθρωπος είναι ελεύθερος από τι; Mε τον όρο ελεύθερη σκέψη, εννοούμε το άτομο που είναι ελεύθερο τουλάχιστον από τις εξής δύο μεγάλες αιχμαλωσίες: Από τα ανθρώπινα πάθη και από τις προκαταλήψεις. Τα πάθη μας είναι η πιο ισχυρή αιχμαλωσία. Αιχμαλωτίζουν το άτομο για τα καλά. Τον μετατρέπουν σε όμηρο, έρμαιο των παθών του. Η προκατάληψη είναι και αυτή εξίσου ισχυρή αιχμαλωσία. Γι’ αυτούς που προσπάθησαν να ξεφύγουν από κάθε μορφή αιχμαλωσίας, φρονούμε ότι δεν μπορεί να ισχυρισθεί κάποιος ότι τις ξεπέρασε όλες και πέρα για πέρα. Επομένως, ο ελεύθερος στοχαστής δεν είναι εκείνος που ξέφυγε απ’ όλες τις αιχμαλωσίες, αλλά εκείνος που συνεχώς μάχεται να τις υπερβεί, γιατί η κάθε μορφή αιχμαλωσίας «θολώνει» το μυαλό μας και δεν μπορούμε να δούμε τα πράγματα όπως πραγματικά είναι, αλλά τα βλέπουμε παραμορφωμένα. Δεν μπορούμε να αντικρύσουμε την αλήθεια, γιατί είναι σκιασμένη από τις αναρίθμητες αιχμαλωσίες μας. Σε μερικές δε περιπτώσεις δεν μπορούμε να τη δούμε καθόλου, γιατί είναι πολύ σκοτεινή, βρίσκεται στο απόλυτο σκοτάδι. Ο ελεύθερος άνθρωπος μπορεί να πιστεύει σε κάποια θρησκεία, μπορεί να έχει ενδιαφέρον για την εξουσία, μπορεί ακόμα και να έχει εθνικιστικές τάσεις. Θα πρέπει όμως να έχει φθάσει σ’ αυτές τις επιλογές με «καθαρό» μυαλό, δηλαδή αφού πρώτα απελευθερώθηκε από τις αιχμαλωσίες του και ιδιαίτερα από τα πάθη του και τις προκαταλήψεις του. Επιπλέον, θα πρέπει να είναι πρόθυμος να συζητήσει και ν’ ακούσει απόψεις άλλων, που ενδεχομένως να είναι αντίθετες με τις δικές του, και αν τις βρει πειστικές, ν’ αλλάξει γνώμη ή στάση ή πεποίθηση. Ο άνθρωπος με ελεύθερη σκέψη πρέπει να γνωρίζει τα όριά του. Όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες, να μην φθάνει στην ύβρη, γιατί τότε δεν βλέπει άλλα ενδιαφέροντα πέρα από τα δικά του, ή νομίζει ότι τα δικά του ενδιαφέροντα είναι τα μόνα σπουδαία. Πολλοί ταυτίζουν τον ώριμο άνθρωπο με αυτόν που προσαρμόζεται στην εκάστοτε «πραγματικότητα», στο εκάστοτε «περιβάλλον». Υπάρχει μια διαχρονική αλήθεια. Όταν η περιρρέουσα ατμόσφαιρα σε μια κοινωνία κυριαρχείται από ιδιοτέλεια και προπαντός από τρομοκρατία, τότε οι δειλοί άνθρωποι συντάσσονται με τον δυνατό και με το συμφέρον τους. Αυτό με τη σειρά του ενισχύει την κακή περιρρέουσα ατμόσφαιρα και έτσι το κακό μεγαλώνει και δυναμώνει. Ο άνθρωπος με ελεύθερη σκέψη δεν ανταλλάσσει την τιμή του και την αξιοπρέπειά του, με τίποτα. Η ανθρωπότητα πάει μπροστά με τις εξαιρέσεις: Τους ολίγους εκείνους ελεύθερους ανθρώπους, που τολμούν να πουν τη γνώμη τους χωρίς προσωπείο, χωρίς ψέμα. Το άτομο με ελεύθερη σκέψη γνωρίζει ότι δεν πρόκειται να ανακαλύψεις νέους ωκεανούς, αν δεν έχεις το κουράγιο να ξεφύγεις από τη θέα της ακτής.
Ο δρόμος για την κατάκτηση της ελεύθερης σκέψης χρειάζεται μεγάλη και συνεχή προσπάθεια. Εξάλλου ο Ανδρέας Κάλβος υποστηρίζει ότι «θέλει αρετή και τόλμη η ελευθερία», ενώ δύο μεγάλοι της νεότερης Ελλάδας έλεγαν: «Όποιος συλλογιέται ελεύθερα, συλλογιέται σωστά» (Ρήγας Φεραίος), «Δεν πιστεύω σε τίποτα, δεν ελπίζω σε τίποτα, είμαι ελεύθερος» (Νίκος Καζαντζάκης).
